Utwór: Na wschód od Edenu

Autor: John Steinbeck

Premiera: 12 grudnia 1992 (część I), 19 grudnia 1992 (część II), 19 grudnia 1992 (część III)

Reżyseria: Waldemar Modestowicz

Przekład: Bronisław Zieliński

Adaptacja: Bogumiła Prządka

Realizacja akustyczna: Ewa Szałkowska

Opracowanie muzyczne: Marian Szałkowski

Inne emisje: 2009-02-07, 2009-02-14, 2009-02-21

Czas trwania

część I: 44’27”

część II: 45’02”

część III: 44’58”

Obsada

Adam Trask: Janusz Bukowski

Samuel Hamilton: Franciszek Pieczka

Li: Marian Opania

Cathy Trask, żona Adama: Maria Pakulnis

Ludwik: Krzysztof Kołbasiuk

Horacy Quinn, zastępca szeryfa: Marek Obertyn

Szeryf: Witold Pyrkosz

Caleb Trask, syn Adama: Andrzej Ferenc

Aron Trask, syn Adama: Piotr Bajor

Abra, dziewczyna Arona: Danuta Stenka

Doktor Edwards: Janusz Zakrzeński

Fabuła

Historia rozpoczyna się od plastycznego opisu doliny rzeki Salinas w Kalifornii, która staje się główną areną wydarzeń. Poznajemy tam wielodzietną rodzinę Hamiltonów, na której czele stoi Samuel – irlandzki imigrant, wynalazca i lokalny filozof-amator. Samuel wraz z żoną Lizą osiedlają się na najgorszej, najbardziej jałowej ziemi w okolicy. Pomimo biedy i trudów życia, dom Hamiltonów tętni życiem, miłością i intelektualną energią. Samuel uosabia w powieści mądrość, dobroć i niezłomność ducha, stając się później kluczowym doradcą i moralnym drogowskazem dla innych bohaterów.

Równolegle akcja przenosi nas na wschodnie wybrzeże USA, do Connecticut, gdzie poznajemy rodzinę Trasków. Apodyktyczny ojciec, Cyrus Trask, weteran wojny secesyjnej (który w rzeczywistości wymyślił większość swoich bohaterskich czynów), faworyzuje swojego łagodnego syna Adama, odrzucając jednocześnie miłość drugiego syna – porywczego i brutalnego Charlesa. Ten brak równej miłości ojcowskiej rodzi w Charlesie morderczą zazdrość. Jest to pierwsze w powieści wyraźne nawiązanie do biblijnej historii Kaina i Abla. Po latach rozłąki i śmierci ojca, bracia dziedziczą pokaźny majątek, co do którego Charles słusznie podejrzewa, że pochodzi z korupcji, jednak obaj decydują się go zatrzymać.

Spokój, a zarazem napiętą relację braci, burzy pojawienie się Cathy Ames – jednej z najbardziej przerażających postaci w literaturze. Cathy to socjopatka, manipulatorka i uosobienie czystego zła, która nie odczuwa żadnych moralnych skrupułów. Po zamordowaniu własnych rodziców i ucieczce z domu, zostaje brutalnie pobita przez swojego sutenera i porzucona na progu farmy Trasków. Adam z miejsca zakochuje się w niej bez pamięci, idealizując ją i nie dostrzegając jej prawdziwej natury. Charles od początku widzi w niej potwora, co nie przeszkadza mu nawiązać z nią potajemnego romansu krótko przed jej ślubem z Adamem.

Adam, zaślepiony iluzją idealnej miłości, postanawia opuścić Connecticut. Zabiera brzemienną Cathy na zachód, do doliny Salinas, z zamiarem stworzenia dla niej własnego, bezpiecznego Edenu na ziemi. Kupuje ogromną i żyzną posiadłość. Cathy od samego początku nienawidzi tego miejsca i nie chce w nim żyć, planując ucieczkę po narodzinach dzieci. Wydaje na świat bliźnięta, a niedługo po porodzie, gdy Adam próbuje powstrzymać ją przed odejściem, bez wahania strzela mu w ramię. Cathy ucieka do pobliskiego miasteczka Salinas, gdzie zatrudnia się w lokalnym domu uciech, który z czasem bezwzględnie przejmuje, trując jego poprzednią właścicielkę.

Zrozpaczony, fizycznie i psychicznie zraniony Adam popada w głęboką depresję. Przez ponad rok wegetuje, pozostawiając nowo narodzonych synów bez imion i niemal bez opieki. Sytuację ratuje stanowcza interwencja Samuela Hamiltona oraz Lee – błyskotliwego chińskiego służącego Adama, który okazuje się wybitnym erudytą. Dzięki nim chłopcy w końcu otrzymują imiona: Caleb (Cal) i Aron. To właśnie w trakcie intelektualnych dyskusji między Adamem, Samuelem i Lee pojawia się kluczowe dla powieści hebrajskie słowo Timshel (tłumaczone jako „możesz”). Lee odkrywa, że Bóg nie nakazał Kainowi pokonania grzechu, ani mu tego nie obiecał, lecz dał mu wolną wolę – człowiek może pokonać zło, jeśli sam tak zdecyduje.

Bliźniacy rosną w przekonaniu, że ich matka nie żyje. Historia ich dorastania to ponowne odtworzenie motywu Kaina i Abla. Aron to chłopiec anielsko przystojny, łagodny, naturalnie wzbudzający miłość ojca i otoczenia, jednak przy tym naiwny i unikający prawdy. Cal z kolei jest ciemnowłosy, bystry, skryty i targa nim mrok oraz zazdrość. Cal szybko odkrywa mroczną prawdę o tym, że ich matka żyje i jest właścicielką domu publicznego w Salinas. Mimo swojego trudnego charakteru, z miłości do brata i ojca postanawia chronić ich przed tą destrukcyjną wiedzą.

Gdy Adam traci cały rodzinny majątek na chybionym pomyśle transportu chłodzonej sałaty pociągami na wschodnie wybrzeże, Cal postanawia zdobyć miłość ojca poprzez odzyskanie straconej fortuny. Z pomocą Willa Hamiltona wchodzi w spekulacje na rynku fasoli w przededniu I wojny światowej i zbija gigantyczny majątek. W Święto Dziękczynienia dumny Cal wręcza ojcu zarobione pieniądze. Adam, z obrzydzeniem do wojennego wyzysku, odrzuca prezent, żądając od syna zwrotu pieniędzy poszkodowanym farmerom. Jednocześnie zachwala Arona, który w tym czasie podarował mu jedynie obietnicę wcześniejszego ukończenia szkoły.

Odrzucenie przez ojca łamie serce Cala i budzi w nim demony. W akcie zemsty zabiera wyidealizowanego Arona do domu publicznego i pokazuje mu ich prawdziwą matkę. Szok doszczętnie niszczy psychikę Arona. Chłopak ucieka, zaciąga się do wojska i niedługo później ginie na froncie we Francji. Cathy (znana teraz jako Kate), przepełniona pogardą, ale i dziwnym uczuciem osaczenia przez dobro, popełnia samobójstwo. Gdy Adam dowiaduje się o śmierci Arona, doznaje wylewu i zostaje sparaliżowany. W ostatniej, niezwykle poruszającej scenie powieści, za namową wiernego Lee, umierający Adam zdobywa się na ostateczny akt miłosierdzia i ojcowskiego błogosławieństwa. Z najwyższym trudem szepcze do obwiniającego się Cala słowo Timshel, zdejmując z niego brzemię wrodzonego grzechu i dając mu siłę do wyboru własnej, dobrej drogi w życiu.