Utwór: Cygański skarb (Edward Hoch)

Premiera: 28 listopada 1987 Teatr Polskiego Radia

Przekład: Krzysztof Adamski

Adaptacja: Krzysztof Adamski

Reżyseria: Sławomir Pietrzykowski

Realizacja akustyczna: Andrzej Złomski

Inne emisje: 1982-08-28, 2002-05-17

Seria: Teatrzyk Zielone Oko

Czas trwania: 26’36″

Obsada

Rudolf Fuhl:  Bogusz Bilewski

Segar, kapitan policji: Krzysztof Gosztyła

Livia, córka króla cygańskiego: Maria Szadkowska-Malinowska

Juliusz Berger

Marian Glinka

Zygmunt Hobot

Waldemar Walisiak

Stanisław Zatłoka

Fabuła

Akcja słuchowiska bierze swój początek w najciemniejszym okresie XX wieku. Podczas II wojny światowej, w obliczu nazistowskiego terroru i realnego zagrożenia eksterminacją, starszyzna romskich taborów z Europy Środkowej podejmuje desperacką decyzję. Zbierają całe swoje najcenniejsze złoto, rodowe klejnoty i ukrywają je przed okupantem w bezpiecznym, zapomnianym przez świat miejscu. Aby jednak tajemnica przetrwała, a nikt nie mógł wydać całości w razie tortur, wiedza o lokalizacji skarbca zostaje podzielona na pięć niejasnych wskazówek. Otrzymuje je pięciu najszybszych i najsprytniejszych młodych mężczyzn, którzy następnie rozpraszają się po świecie. Tajemnica ma czekać na lepsze czasy, stanowiąc polisę ubezpieczeniową dla przetrwania przyszłych pokoleń.

Właściwa oś fabularna przenosi słuchacza kilkadziesiąt lat w przód. Dawni uciekinierzy, teraz już posunięci w latach mężczyźni, decydują się wreszcie na zjazd, aby połączyć fragmenty układanki i odzyskać ukryty majątek swojego ludu. Spotkanie, które z założenia miało być nostalgicznym i radosnym powrotem do korzeni, szybko zamienia się w koszmar. Na krótko przed planowanym połączeniem wskazówek, dwóch z pięciu strażników tajemnicy zostaje brutalnie zamordowanych. Ich śmierć wstrząsa hermetyczną społecznością i natychmiast uświadamia zebranym, że w ich szeregach ukrywa się bezwzględny zdrajca. Atmosfera, potęgowana przez doskonałą reżyserię dźwięku charakterystyczną dla „Teatrzyku Zielone Oko”, gęstnieje od wzajemnych oskarżeń i rosnącej paranoi.

W samym centrum tego zamkniętego środowiska staje główny bohater – błyskotliwy detektyw z romskimi korzeniami, który musi nie tylko odnaleźć mordercę, ale przede wszystkim ochronić pozostałych przy życiu strażników. Rozpoczyna się dramatyczny wyścig z czasem. Zabójca działa z zimną krwią, a jego jasnym celem jest zgromadzenie wszystkich pięciu elementów układanki. Śledztwo jest niezwykle trudne, ponieważ hermetyczna społeczność nie ufa obcym organom ścigania, preferując rozwiązywanie problemów we własnym gronie. Każdy z ocalałych ma doskonały motyw, każdy mógł pożądać legendarnego bogactwa wyłącznie dla siebie, a stare, wojenne rany i nierozwiązane konflikty sprzed dekad ponownie dają o sobie znać.

Edward D. Hoch słynął z zamiłowania do klasycznych zagadek detektywistycznych, co doskonale wybrzmiewa w konstrukcji fabuły tego słuchowiska. Wskazówki pozostawione przez dawną starszyznę nie są po prostu porwanymi fragmentami mapy, lecz skomplikowaną łamigłówką opartą na starych tradycjach i kulturowej symbolice. Rozszyfrowanie ich wymaga nie tylko ponadprzeciętnego intelektu, ale też głębokiego zrozumienia romskich obyczajów. Słuchacz, wraz z głównym bohaterem, musi kluczyć w labiryncie fałszywych tropów, niedopowiedzeń i kłamstw serwowanych przez podejrzanych. Napięcie budowane jest tu nie poprzez tanie sceny akcji, ale przez intelektualny pojedynek pełen ślepych zaułków.

Finał słuchowiska to majstersztyk kryminalnej dedukcji, który obnaża najmroczniejsze zakamarki ludzkiej chciwości. Odkrycie tożsamości mordercy i zdemaskowanie jego precyzyjnego planu przynosi ogromne zaskoczenie – zbrodniarzem okazuje się osoba, po której nikt by się tego nie spodziewał, a jej motywacje są znacznie bardziej złożone niż zwykła żądza pieniądza. Kiedy w końcu miejsce ukrycia tytułowego skarbu zostaje zlokalizowane, wcale nie przynosi to oczekiwanego triumfu. Teatrzyk Zielone Oko po raz kolejny kończy opowieść gorzką refleksją: odkopane złoto, splamione krwią dawnych przyjaciół, traci swój blask. Bohaterowie uświadamiają sobie, że niektóre tajemnice przeszłości, zwłaszcza te naznaczone tak głęboką traumą, powinny były na zawsze pozostać pogrzebane.